We hebben het over de jaren in en vlak na de oorlog en Bennie werd geboren als jongste van elf kinderen. Vader was aannemer en maakte vanuit zijn professie ook doodskisten. Zo ook de vuren kist van Bennie. Van de begrafenis kunnen de broers en zussen zich weinig meer herinneren, maar stukje bij beetje komen er wel steeds meer herinneringen boven. Het schetst een prachtig tijdsbeeld!

Vanmiddag, tijdens de lunch vertelde één van de familieleden dat men destijds in rouw gedompeld was. Dat vader een grijze jas van Gabardine droeg met een zwarte rouwband rond de bovenarm, maar dat ook de kinderen een rouwteken droegen. Hij sprak over een ruit van zwarte stof dat op de linkermouw van de blouse of jurk genaaid werd. Wij hadden hierover nog nooit wat gehoord of gelezen. Maar thuisgekomen direct gegoogled en vond ik meer informatie over dit rouwritueel. Al gauw vond ik het fenomeen van het ruitvormige lapje, niet uitgebreid, maar voldoende bevestiging van dit gebruik.

Kent u ook deze traditie of waren er bij u andere rouwgebruiken? Laat het ons weten!

De Mooiste begrafenis van de wereld

Een schitterend kinderboek over de dood, maar vooral over de gave van kinderen om met volle overgave te spelen en te fantaseren is ‘De mooiste begrafenis van de wereld’, een uitgave van Lemniscaat.

Aan de hand van een boek en de illustraties is ieder gesprek mogelijk. Maar je kunt natuurlijk ook zelf een boek maken, herinneringen verzamelen en bundelen. Een Ditbenik-boekje, kleurrijk en persoonlijk, net als een dierbare die dagelijks zo gemist wordt. Zo was er laatst een moeder, wiens zoon plotseling was overleden. “En nu wordt ik oma. Straks als mijn kleinzoon wat ouder is wil ik hem vertellen wie Jaap was. Wil ik hem laten zien dat we Jaap nooit vergeten.” Met jeugdfoto’s, tekeningen en zijn favoriete t-shirts maakten we een boekje. “Telkens als ik er doorheen blader, hoor ik de muziek van Queen, zijn favoriete muziek. Telkens als ik het boekje lees, denk ik weer aan zijn gezellige verhalen.”

Een voorbeeld is de graffiti in de Berenkuil van Tilburg, een kunstwerk van Peter Strijbos. Deze graffiti artiest – beter bekend als ‘Jump’ – overleed in 2006 en vrienden herdenken Peter elk jaar op zijn sterfdag door zijn graffitinaam ‘Jump’ in prachtige kleuren en vormen op de muren in de Berenkuil te zetten. (bron: flyer  Stichting Achter de Regenboog)

Het is vaak een periode van overleven waar veel jongeren mee te maken krijgen. Het is fijn om daar met elkaar over te praten. Daarom organiseert Stichting Achter de Regenboog / Regio Zuid een dag speciaal voor jongeren. Behalve het in gesprek gaan met elkaar, gaan ze ook door middel van workshops ervaringen delen.  Dit gebeurt op 14 april en is bedoeld voor jongeren van 12 tot 18 jaar die in hun directe omgeving te maken hebben gehad met het overlijden van een dierbaar persoon. info: www.gezinenrouw.nl.

In ieder kistje lagen zo’n twaalf verschillende afbeeldingen en mensen bekeken ze aandachtig. Ze namen ze eruit. ‘Ze liggen zo lekker in de hand,’ zei iemand zelfs. ‘Ik moet gelijk aan mijn moeder denken,’ zei een andere vrouw. En zonder het exact bijgehouden te hebben, constateerde ik dat bepaalde afbeeldingen grote voorkeur hadden.  Juist omdat het geen gladde glimmende afbeelding is, blijft er veel ruimte voor fantasie, voor eigen herinnering. En dat is ook wat ik voor ogen had tijdens het maakproces.

Ieder steentje heeft een eigen verhaal, dat van degene die er iets bij voelt!

Gisterenmiddag sprak iemand mij aan terwijl ze de steen van de vlinder pakte. ‘Die vlinder is een signaal van boven,’ zei ze. ‘Toen mijn zusje, na lang ziekbed overleed, kwam er een witte vlinder. En dat was zo bijzonder omdat je in die dagen eigenlijk nauwelijks vlinders zag.’ De vrouw klemt het steentje in haar hand. ‘Hiermee laat mijn zusje weten dat ze bij me is.’ Het is een mooi verhaal en het raakt me. Het is vooral haar ervaring die de afbeelding zo belangrijk maakt. Door zoiets tastbaar te maken, krijgen mensen houvast, kracht om verder te gaan. Zo’n klein steentje doet dan meer dan woorden kunnen zeggen. 

Mijn besluit staat vast, mijn experiment is meer dan geslaagd. Ik zal de komende periode een aantal afbeeldingen uitwerken en ze tastbaar maken. Wie belangstelling heeft, kan een mailtje sturen. In het najaar zal de website bijgewerkt worden waardoor bestellen eenvoudiger wordt.

Soms zijn er zoveel problemen, is er zoveel verdriet dat wij niet weten hoe wij hiermee om moeten gaan. ‘Als ik iets voor je kan doen, dan zeg het maar…’ Een veel gesproken zin, maar in praktijk komt er weinig van terecht. Het verdriet kost zoveel kracht dat diegene geen ruimte heeft te bedenken wat iemand voor hem of haar kan betekenen. Daarnaast moet diegene dan om hulp vragen. Trots speelt dan ook een rol en het gevoel van afhankelijk zijn staat iemand soms tegen.

Toch heeft iedereen op zulke momenten juist begrip, een luisterend oor en het gevoel emoties te kunnen delen nodig. Woorden kunnen een wegwijzer zijn. De weg zelf ligt in de toekomst. Geraakt door een kaartje of een gesproken tekst ontstaat een nieuwe dimensie in een relatie. Woorden kunnen zo zaden zijn voor meer. 

Laatst sprak ik een deskundige die een informatieavond had verzorgd over rouw. ‘Wat gebeurt er als je een dierbare gaat verliezen,’ zei hij. Een dame in het publiek werd boos. ‘Sleutels verlies je, een dierbare niet.’ Ze heeft gelijk en een ‘gewone’ uitspraak als een dierbare verliezen krijgt ineens een andere dimensie. Maar wat zeg je dan? Zelf heb ik enorme moeite met het traditionele woord ‘gecondoleerd’. Voor mij is dat een standaard woordje om er maar vanaf te zijn. Dat is natuurlijk niet zo, maar zo voelt dat bij mij. Hieruit blijkt maar weer dat het lastig is om de juiste woorden te vinden.

 In gesprek met mensen die worstelen met woordkeuzes probeer ik te zoeken naar de basis. Waar gaat het om? Het feit dat je zo nadenkt over het vinden van de juiste tekst betekent dat het goed is. Natuurlijk kan je nooit voorkomen dat een ander iets verkeerd opvat, maar boute uitspraken (meestal zonder na te denken) zijn vrijwel uitgesloten. Ook is er niks mis met bestaande teksten goed toe te passen. Gedichten kunnen je zo aanspreken dat het lijkt speciaal geschreven te zijn voor unieke situaties.

Ik maakte een voorbeeldboekje om te presenteren tijdens een uitvaartmarkt. De teksten in het boekje zijn bijeen geraapt. Wat schetst mijn verbazing? Tot vijf maal toe komt er iemand vragen of ze het boekje kan kopen omdat het zo op die persoon slaat. Een stukje herkenning… Dat roept emotie op. Een mevrouw vertelt haar bijzondere ervaring na de dood van haar kleinzoon. ‘Hij hield zo van vlinders,’ zegt ze. Nadat deze tiener was overleden hing ze de was aan de lijn en er kwam een vlinder op het witte laken zitten. Dat moest een teken zijn. Deze oma raakt opnieuw ontroerd wanneer ze me deze anekdote vertelt. Bijzonder!

Maar in de afgelopen jaren heb ik vaker een soortgelijk verhaal gehoord, telkens weer bijzonder. Het mooie is dat mensen er steun en troost uithalen. En voor iedereen is het opnieuw uniek en heel bijzonder. Waarmee ik alleen wil illustreren dat een goede tekst, de juiste woorden ook telkens hergebruikt kunnen worden. Soms in een andere volgorde, maar met dezelfde intentie: troosten en bemoedigen. Woorden blijven je bij. Het zijn zaden voor de toekomst.

Sommige mensen zien het nut van dergelijke weken niet in. ‘Na de week van het brood, de dag van het kind en het jaar van het religieus erfgoed hebben we nu ook een Week van de Begraafplaats?’ zegt iemand schamper wanneer ik het vertel. Deze week is bedoeld om publiek te wijzen op het grote belang om begraafplaatsen te behouden. De locaties zijn een bron van historie op het gebied van architectuur, beeldhouwkust en de geschiedenis van steden en landen. Samen met mijn partner bezoek ik regelmatig oude begraafplaatsen en dan zie je streekgebonden gewoontes. Zo vind je in het noorden veel gedichten op grafzerken en vind je engelenbeelden vaak op katholieke begraafplaatsen. Helaas heeft Nederland tot op heden niet meegedaan in de Europese week en ook dit jaar zullen belangstellenden in funeraire geschiedenis naar België of Duitsland moeten voor een rondleiding of expositie.

Grafzerk Ameland

Culturele betekenis

De ASCE wil mensen interesseren voor begraafplaatsen en zo bereiken dat deze dodenakkers beter worden beschermd en onderhouden. Bij veel mensen is de culturele betekenis nog onbekend en hoewel steeds meer oude begraafplaatsen op de monumentenlijst komen, zijn subsidies nauwelijks aanwezig. Tijdens de Week van de Begraafplaats zullen op tal van Europese begraafplaatsen rondleidingen, lezingen, concerten en tentoonstellingen plaatsvinden. Hamburg, Barcelona, Bergen, Berlijn, Granada, Litouwen, Ljubljana, Londen, Milaan, Oslo, Rome, Stockholm en Wenen doen mee. Oude begraafplaatsen stralen naast rust ook een brok historie uit. Grafzerken vertellen veel over de mensen die er liggen, het onderhoud zegt wat over hoe nabestaanden er nog bij betrokken zijn. Nu ik zelf intensief betrokken ben bij de restauratie van de instellingsbegraafplaatsen van Veldwijk zie ik ook mogelijkheden voor een programma in het kader van de Week van de Begraafplaats. Toch maar eens kijken of we volgend jaar vanuit Nederland wel kunnen deelnemen aan deze week. Want we willen de cultuur historische begraafplaatsen toch behouden voor onze kinderen? Wie niet kan wachten vindt op www.significantcemeteries.org informatie over de activiteiten in de komende week.

Een paar uur later zit ik achter mijn computer en bestel ik nieuwe folders voor de uitvaartmarkt bij de Ruïnekerk in Bergen op 26 juni. Het initiatief van deze beurs is in handen van Gijsje Teunissen die veel ervaring heeft op dit gebied. ’De bedoeling van deze markt is om de dood midden in het leven te zetten,’ zegt de enthousiaste Teunissen. Na twee maal een bijzondere bijeenkomst te hebben georganiseerd in de Grote Kerk van Alkmaar heeft ze ditmaal ervoor gekozen om de markt in het midden van de levendige Bergense zaterdagmarkt te plaatsen. Buiten de muren van de Ruïnekerk zal dan gewoontegetrouw de weekmarkt plaatsvinden en binnen de muren op het grasveld van de Ruïnekerk zullen zich kunstenaars, verenigingen en stichtingen in stands en Maharadjatenten met informatie rondom sterven, rouwen en de uitvaart presenteren.

Bijeenkomsten als deze zijn niet bedoeld om omzet te maken. Integendeel! De uitvaartmarkt is meer een voorlichtingsmarkt. Bedrijven vertellen wat er allemaal mogelijk is rondom rouw. Bijna elke beurs of bijeenkomst ontmoet ik mensen die zuchtend zeggen: ‘Had ik dat maar geweten toen mijn man overleed..’ Regelmatig worden mensen ‘overvallen’ doordat naasten komen te overlijden. Tijd ontbreekt dan om na te denken hoe een uitvaart eruit moet zien en met welke herinneringen iemand verder moet.     

Een uitvaartbeurs is niet om te laten zien hoe het moet, maar om te presenteren wat er allemaal mogelijk is. Tijdens de markt in Bergen is er ook een bijzondere voorstelling voor en over jongeren met rouw: ‘Rouw op je dak‘ van educatief theater TRAXX. Niks morbide, zoals mijn goede vriend zei, maar stof tot napraten. Ik zag deze voorstelling tijdens een Summerschool vorig jaar zomer en het heeft veel in mij losgemaakt. De voorstelling ‘Rouw op je dak’ wordt ingezet op middelbare scholen als middel om taboe rondom het thema rouw te verlichten en bespreekbaar te maken bij jongeren en volwassenen. 

‘Hoe zou jij je moeder willen herinneren,’ vroeg ik mijn koffiegezelschap vanmorgen. ‘Welke symbolen of rituelen passen bij jou?’ Vragen die hij (nog) niet kan beantwoorden. ‘Kom dan eens kijken op de uitvaartmarkt.’ Voor meer informatie over de uitvaartmarkt in Bergen georganiseerd door Gijsje Teunissen: klik  http://www.charonuitvaartbegeleiding.nl/2010/05/17/uitvaartmarkt-in-bergen-nh/.